Piltur sem stakk Bryndísi Klöru Birgisdóttur til bana á Menningarnótt, þann 24. ágúst árið 2024, mun afplána allan dóm sinn utan almenns fangelsis. Heimildir DV herma að hann njóti töluverðs frelsis og fríðinda í afplánun sinni.
Pilturinn var 16 ára þegar hann framdi árásina og var hann dæmdur í 8 ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur í lok apríl 2025, þá 17 ára. Ekki er heimilt lögum samkvæmt að dæma mann undir 18 ára aldri í þyngri refsingu en 8 ára fangelsi.
Sakborningar undir 18 ára aldri afplána refsingu á vegum barnaverndaryfirvalda og hefur pilturinn afplánað á meðferðarheimilinu Stuðlum. Samkvæmt heimildum DV nýtur hann töluverðs frjálsræðis þar og hefur til dæmis full afnot af snjallsíma. Hefur hann með notkun símans stofnað til kynna við stúlkur á sínum aldri og einhverjar þeirra heimsótt hann á Stuðla.
Ennfremur herma heimildir DV að hann stundi ökunám og sæki ökutíma.
Umræddur sakborningur varð 18 ára í febrúar en engu að síður hefur verið tekin ákvörðun um að hann flytjist ekki í almennt fangelsi heldur afpláni áfram með öðrum og opnari hætti. Hefur verið ákveðið að hann flytjist á Áfangaheimilið Vernd, að Laugateigi í Reykjavík, í næstkomandi september. Afplánun á Vernd er afplánun utan fangelsis. Einstaklingar sem þar dveljast eru frjálsir ferða sinna en verða að skila sér í hús fyrir kl. 23 á kvöldin og mega ekki yfirgefa staðinn fyrr en kl. 7 á morgnana. Einnig þurfa þeir að vera í húsinu milli kl. 18 og 19 mánudaga-föstudaga. Þeim ber að fylgja húsreglum sem gilda á Vernd og stunda vinnu, nám, starfsþjálfun eða meðferð sem forsvarsmenn Verndar hafa samþykkt.
Styður úrræði sem byggja á endurhæfingu og skaðaminnkun
Mörgum kann að þykja að hér sé, þegar upp er staðið, um að ræða væga refsingu fyrir alvarlegt brot, þar sem sakborningur nýtur mikils frjálsræðis. Rétt er þó að undirstrika að hér er um að ræða brot ólögráða ungmennis og á Íslandi er endurhæfing og betrun höfð að leiðarljósi við fullnustu refsinga.
DV bar málið undir formann Afstöðu, Guðmund Inga Þóroddsson. Hann sagði að hvorki hann né félagið tjái sig um einstök mál en í almennu svari hans kemur fram að Afstaða styður heilshugar úrræði sem stuðla að betrun. Guðmundur segir:
„Samkvæmt gildandi lögum er heimilt að vista ungmenni í umsjón barnaverndaryfirvalda allt til 21 árs aldurs. Í tilvikum þar sem brot eru framin af einstaklingum undir 18 ára aldri hefur löggjafinn lagt áherslu á úrræði sem miða að endurhæfingu, meðferð og samfélagslegri aðlögun fremur en hefðbundinni fangelsisvist. Það er í samræmi við bæði íslensk lög og alþjóðlegar skuldbindingar um réttindi barna og ungmenna.
Afstaða-réttindafélag styður heilshugar úrræði sem byggja á endurhæfingu og skaðaminnkun þegar kemur að ungmennum. Markmiðið hlýtur ávallt að vera að draga úr líkum á frekari brotum og stuðla að ábyrgð, þroska og samfélagslegri þátttöku. Það væri almennt óeðlilegt að flytja ungmenni í hefðbundið fangelsi til skamms tíma eingöngu vegna aldursmarks ef fyrir liggur að meðferðarúrræði og sértæk vistun barnaverndaryfirvalda þjóni betur þeim markmiðum sem refsivarslan á að hafa.
Frelsissvipting felur í sér refsingu í sjálfu sér. Ekki er gert ráð fyrir að aðstæður í slíkum úrræðum séu ígildi hefðbundinnar fangelsisvistunar nema sérstakar lagaheimildir og aðstæður kalli á það. Almennt njóta bæði ungmenni í vistun og fullorðnir fangar ákveðinna réttinda, þar á meðal samskipta við umheiminn, nema annað sé sérstaklega ákveðið á grundvelli laga.
Afstaða-réttindafélag hefur jafnframt lagt áherslu á að efla þurfi sértæk úrræði fyrir ungmenni hér á landi svo tryggt sé að afplánun og neyðarvistun fari fram í aðstæðum sem eru aðgreindar frá almennum fangelsum og byggi á faglegri nálgun. Ungt fólk á rétt á úrræðum sem taka mið af aldri, þroska og endurhæfingarþörf. Um einstakt mál verður þó að vísa til viðeigandi yfirvalda.“
Meðferðarheimili eða fangelsi
DV bar málið einnig undir Birgi Jónasson fangelsismálastjóra, sem getur ekki tjáð sig um einstök mál en gat útskýrt með almennum hætti lög og reglur er gilda um afplánun sakborninga undir lögaldri.
Click here to preview your posts with PRO themes ››
Birgir vísar meðal annars í reglugerð um afplánun sakhæfra barna. Þar kemur fram, í 10. grein, að eftir 18 ára aldur afplánar sakborningur annað hvort áfram á meðferðarheimili í gegnum Barnaverndarstofu eða í fangelsi. Hins vegar segir að ekki sé hægt að afplána hjá úrræði á vegum Barnaverndarstofu eftir tvítugt.
Birgir segir orðrétt í svari sínu:
„Ákveðin sjónarmið gilda við ákvörðun refsingar ungra brotamanna og í dæmaskyni nefni ég að ekki er heimilt að dæma mann sem ekki er fullra 18 ára í þyngri refsingu en átta ára fangelsi.
Sambærileg sjónarmið eiga við um fullnustu refsinga og í dæmaskyni nefni ég að heimilt er að veita fanga reynslulausn þegar einn þriðji hluti refsitímans er liðinn enda hafi fangi verið 21 árs eða yngri þegar hann framdi afbrot það sem hann situr í fangelsi fyrir, auk þess að viðkomandi þarf að uppfylla önnur skilyrði.
Í 44. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 15/2016 er fjallað um vistun fanga yngri en 18 ára. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins skulu fangar sem eru undir 18 ára aldri afplána refsingu á vegum barnaverndaryfirvalda. Í sama ákvæði segir að óheimilt sé að vista fanga undir 18 ára aldri í fangelsi nema fyrir liggi mat sérfræðinga um að það sé honum fyrir bestu með vísan til sérstakra aðstæðna er lúta að honum sjálfum og í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins (Barnasáttmálinn). Í þessu sambandi er rétt að taka fram að Barnasáttmálinn hefur verið lögfestur með lögum nr. 19/2013.
Á grundvelli 3. mgr. 44. gr. laga nr. 15/2016 hefur ráðherra heimild til að setja reglugerð um nánari framkvæmd vistunar fanga yngri en 18 ára. Á grundvelli eldri laga um fullnustu refsinga var sett reglugerð um afplánun sakhæfra barna nr. 533/2015 og er núgildandi lagastoð hennar fyrrgreint ákvæði. Í þeirri reglugerð er gengið út frá þeirri meginreglu að sakhæf börn á aldrinum 15-18 ára, sem hlotið hafa refsidóma, skuli dvelja í sérhæfðu meðferðarúrræði og hljóta fullnægjandi meðferð á vegum barnaverndaryfirvalda. Um þær vistanir gilda almennt sömu reglur og um vistun annarra barna á meðferðarheimilum undir stjórn Barnaverndarstofu (nú Barna- og fjölskyldustofu). Þá kemur m.a. fram í 1. mgr. 10. gr. téðrar reglugerðar að nú verði barn 18 ára gamalt meðan það er í vistun á heimili á vegum Barnaverndarstofu án þess að afplánun sé lokið og skuli þá bjóða því áframhaldandi afplánun á heimili Barnaverndarstofu ellegar verði það flutt í fangelsi ríkisins.“
