„Í stað þess að grípa til mislukkaðs verkfæris ættu stjórnvöld að líta í eigin barm og styðja við lækkun verðbólgu með tiltekt í ríkisrekstrinum,“ segir Björn Brynjúlfur Björnsson, framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs, í aðsendri grein á vef Vísis.
Þar gerir hann tímabundnar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að ná niður verðbólgu að umtalsefni. Í síðustu viku kynnti ríkisstjórnin meðal annars að lækka ætti tímabundið virðisaukaskatt á eldsneyti úr 24% í 11%.
„Í þeim breytingum felst þó ekki aðeins skattalækkun, heldur einnig heimild ráðherra til að kveða á um hámarksverð eða hámarksálagningu á eldsneyti. Stjórnvöld munu því geta stýrt verði á vöru sem seld er á samkeppnismarkaði,“ segir Björn og bætir við:
„Þetta er nýjasta dæmið um viðhorf sem stjórnvöld hafa gefið til kynna með aðgerðum sínum undanfarið: að háa verðbólgu megi fyrst og fremst rekja til hærri álagningar kaupmanna. Þegar verðbólga hækkaði í upphafi árs vegna hækkunar ríkisstjórnarinnar sjálfrar á vörugjöldum á bifreiðar kusu forsætis- og fjármálaráðherra að varpa ábyrgðinni yfir á olíufélögin. Þeim var sagt að „passa sig“ í álagningu, þrátt fyrir að verðlækkun á eldsneyti við upptöku kílómetragjalds hefði rímað við áætlanir fjármálaráðuneytisins.“
Varhugaverð þróun
Að mati Björns er þetta varhugaverð þróun og bendir hann á að árangur í baráttu við verðbólgu byggi á samstilltu átaki stjórnvalda, fyrirtækja og launafólks.
„Stjórnvöld sem stilla kaupmönnum upp sem andstæðingum almennings grafa undan þessu trausti og ala á andúð án haldbærs rökstuðnings. Um leið beina þau athygli frá raunverulegum orsökum hárrar verðbólgu, þar á meðal ákvörðunum stjórnvalda sjálfra,“ segir hann.
Hann rifjar upp að í mars hafi Samkeppniseftirlitið fengið viðbótarframlag upp á 30 milljónir króna til að auka eftirlit með samkeppni á dagvörumarkaði og var framlagið kynnt sem liður í baráttunni við verðbólgu.
„Í tilkynningu ráðuneytisins var sérstaklega bent á að dagvöruverð hér á landi væri með því hæsta sem þekkist í Evrópu. Ekki var minnst á að laun hér séu einnig með því hæsta sem gerist, né heldur að flutningskostnaður til Íslands sé hærri en víðast hvar annars staðar,“ segir hann.
Kaupmönnum kennt um verðbólguna
Hann segir að nýjasta dæmið sé loks fyrrnefnd tímabundin lækkun á virðisaukaskatti á eldsneyti. Henni fylgi heimildir Samkeppniseftirlitsins til að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem gerast brotleg gegn skyldu til að tryggja að að hin tímabundna lækkun virðisaukaskatts skili sér að fullu í endanlegu útsöluverði eldsneytis. Þá fylgi henni 15 milljóna króna framlag til Verðlagseftirlits ASÍ.
Click here to preview your posts with PRO themes ››
„Af þessu má ráða að stjórnvöld telji að aukið eftirlit með verðlagningu fyrirtækja geti dregið úr verðbólgu. Stjórnvöld beina hér eftirlitsstofnun með víðtækar refsiheimildir sérstaklega að fyrirtækjum í einni atvinnugrein. Og þá veita þau einkaaðila opinbert fé til að fylgjast með öðrum einkaaðilum. Hér eru skilaboð stjórnvalda þau sömu og áður: verðbólgan er kaupmönnum að kenna.“
Skaðar hagsmuni neytenda
Í pistlinum líkir Björn auknu verðlagseftirliti við eldri tíma opinberrar verðstýringar hér á landi. Rifjar hann upp að hér á landi hafi verðgæzlustjóri starfað hér á landi og hlutverk hans hafi verið að hafa eftirlit með því að verðlagsákvæðum fjárhagsráðs væri hlýtt.
„Opinber verðstýring var með tíð og tíma aflögð, ekki bara á Íslandi heldur einnig í flestöllum ríkjum Austur-Evrópu. Ástæðan er að hún skaðar hagsmuni neytenda. Ákvarðanir stjórnvalda um hámarksverð geta leitt til skorts, ef verð er sett undir markaðsverði og fyrirtæki sjá ekki lengur hag sinn í að bjóða upp á vörurnar. Á tímum verðgæzlustjórans var einmitt gripið til víðtækra skammtana á nauðsynjavörum á borð við matvæli og fatnað.“
Björn segir að slík inngrip geti einnig leitt til lakari þjónustu og minni samkeppni þegar fyrirtæki þurfa að fækka útsölustöðum eða leggja upp laupana ef hámarksverð gerir þeim ókleift að standa undir kostnaði.
„Verðstýring drepur einnig niður kraft frumkvöðla sem vilja skapa eitthvað nýtt eða bæta það sem fyrir er með því að leggja hömlur á athafnir fólks. Í stað þess að grípa til mislukkaðs verkfæris ættu stjórnvöld að líta í eigin barm og styðja við lækkun verðbólgu með tiltekt í ríkisrekstrinum.“
Björn segir stjórnvöld hafa öll nauðsynleg úrræði til að ná verðbólgu niður, bæði til skemmri og lengri tíma. Til skamms tíma nefnir hann að draga mætti til baka hækkun vörugjalda á bifreiðar sem tók gildi um áramót og hafa ýtt vísitölu neysluverðs upp. Til lengri tíma telur hann nauðsynlegt að endurskoða fyrirkomulag kjarasamninga, styrkja lagaumgjörð þeirra og koma í veg fyrir að launahækkanir á opinbera markaðnum gangi fram úr almennum vinnumarkaði.
